تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی تایبه‌ت به‌ كه‌سه‌كان چۆنه‌؟

و/ هانا  26-12-2010
ئه‌زموونی رۆژانه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ زانستییه‌كان پیشانی ده‌ده‌ن كه‌هه‌موو منداڵان به‌گوێره‌ی جیاوازییه‌ تاكه‌ تایبه‌ته‌كانیان له‌دایكده‌بن. ته‌نانه‌ت ئه‌و منداڵانه‌ی له‌ماڵێكدا په‌روه‌رده‌ ده‌بن و له‌ژێر سه‌قفێكدا ده‌ژین، سه‌رباری ئه‌و شێوازه‌ په‌روه‌رده‌ییه‌ی كه‌پێی په‌روه‌رده‌ ده‌كرێن، كه‌سایه‌تی جیاوازیان هه‌یه‌. هه‌ندی له‌منداڵان له‌سه‌رده‌می منداڵییه‌وه‌ توورِه‌و ئینكارن و هه‌ندێكی تریش ئارام و هێمنن و لێپرسراوێتی قبوڵ ده‌كه‌ن. ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ به‌ربڵاوانه‌ی له‌باره‌ی ساوایانه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌، جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌زموونی باوكان و دایكان له‌و زه‌مینه‌دا ده‌كه‌نه‌وه‌. له‌مرِوه‌وه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی توانا له‌بواری هه‌ندی لایه‌نی ژیانه‌وه‌ بۆ نموونه‌: هه‌ڵسه‌نگاندنی كاردانه‌وه‌یان له‌به‌رامبه‌ر رووناكی و ده‌نگ و هه‌ڵسه‌نگاندنی سیستمی خه‌وو خۆراكیان و هه‌ڵسه‌گاندنی ئاستی چالاكی و ناسینی تایبه‌تمه‌ندییه‌ گشتییه‌كانیان، جیاوازی تاكێكی منداڵ له‌گه‌ڵ یه‌كتردا به‌باشی ئاشكرا ده‌بێت. ته‌نانه‌ت پێش ئه‌وه‌ی جۆری په‌روه‌رده‌ی باوك و دایك له‌ناخی منداڵدا كاریگه‌ری دروستبكات، كه‌سایه‌تییه‌كی خاوه‌ن پێكهاته‌ی سه‌ره‌تایی و زگماكی و بناغه‌ییه‌.
منداڵان له‌كاتی له‌دایكبووندا خاوه‌نی كۆمه‌ڵێك توانا و بێتوانایی تاكه‌كه‌سین. بۆ نموونه‌ هه‌ندی له‌وانه‌ هه‌ماهه‌نگییه‌كی جه‌سته‌یی زۆر سه‌رنجراكێشیان هه‌یه‌، بۆ نموونه‌ ده‌توانن به‌خێرایی و ئاسانی هه‌ندی كاری وه‌كو راكردن و سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر پلیكانه‌ و لێخورِینی پاسكیلێكی سێ تایه‌ ئه‌نجامده‌ده‌ن. ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ كاتێك گه‌وره‌تر ده‌بن به‌هه‌مان شێوه‌ كارامه‌یی خۆیان له‌بواری وه‌رزشی و كاروباری له‌و جۆره‌دا ئه‌نجامده‌ده‌ن. هه‌ندی له‌منداڵان له‌كاتی ئه‌نجامدانی چالاكی هونه‌ریدا وه‌كو وێنه‌و مۆسیقاو چالای پراكتیكی وه‌كو دروستكردنی شتێك، توانا و ئاره‌زووی تایبه‌تیان ده‌رده‌خه‌ن. هه‌ندێكیان به‌گوێره‌ی ته‌مه‌نیان توانای قسه‌كردنی باشیان هه‌یه‌. ئه‌و جۆره‌ منداڵانه‌ كارامه‌یی پێویست بۆخوێندن و نووسین به‌خێرایی فێرده‌بن. سه‌رباری ئه‌وه‌ش بۆ ئه‌و منداڵانه‌ی له‌بواری جه‌سته‌ییه‌وه‌ ئه‌ندامێكی نه‌گونجاویان هه‌یه‌، ئه‌نجامدانی كاری وه‌رزشی وه‌كو پاسكیل سواری و یاریكردن به‌تۆپ و مه‌له‌كردن كارێكی دژواره‌. له‌لایه‌كی تره‌وه‌ هه‌ندی له‌منداڵانی كارامه‌ له‌چالاكی جه‌سته‌ییدا توانای رێككردنی ده‌نگ یا وێنه‌كێشانی خۆیانیان نییه‌و ئه‌و كارانه‌ به‌دژواری و به‌سه‌ختی ئه‌نجامده‌ده‌ن.
ئه‌نجامی ئه‌زموونه‌كانم ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌هه‌موو منداڵه‌ به‌تواناو كارامه‌كاندا، تایبه‌تمه‌ندی باش و خراپ پێكه‌وه‌ تیایاندایه‌و تایبه‌ت به‌خۆیانه‌. ئه‌ركی باوكان و دایكان ئاگاداری له‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌یه‌ تا له‌و رێگاوه‌ گه‌شه‌ به‌توانا تایبه‌تییه‌كانیان بده‌ن و قبوڵی بكه‌ن كه‌منداڵه‌كانیان به‌دڵنیاییه‌وه‌ زۆرجار بۆ زاڵبوون به‌سه‌ر هه‌ندی له‌كارامه‌ییه‌كانیاندا رووبه‌رِووی كێشه‌ ده‌بنه‌وه‌و ناتوانن ئه‌نجامیبده‌ن. ئه‌وه‌ش له‌كاتێكدایه‌ كه‌په‌سه‌ندكردنی ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ی كه‌منداڵه‌كانیان ناتوانن به‌به‌رده‌وامی له‌گشت لایه‌نه‌ گرنگه‌كاندا سه‌ركه‌توو بن – چ له‌لایه‌ن ئێمه‌و چ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگا – وه‌ سه‌ركه‌وتووبن، به‌لامانه‌وه‌ زۆر دژواره‌. ئه‌ركی باوكان و دایكان دۆزینه‌وه‌ی توانای منداڵه‌كانه‌، ئه‌و توانایانه‌ی به‌دڵنیاییه‌وه‌ ته‌نها پێویستی به‌ نه‌ختی ته‌حه‌موڵ و وردبینی و ناساندن هه‌یه‌.
ئه‌گه‌ر كه‌سایه‌تی و جیاوازییه‌ تایبه‌تییه‌كانی منداڵه‌كانمان بناسین و رێزیان لێبگرین، ئه‌گه‌ر ده‌رفه‌تی ده‌ركه‌وتنی تواناكانیان پێبده‌ین و پاڵنه‌ریان بین بۆ گه‌شه‌و په‌روه‌رده‌ی تواناكانیان، به‌دڵنیاییه‌وه‌ یارمه‌تی گه‌شه‌كردنی برِوا به‌خۆبوونیان پێده‌ده‌ین.