|
سهردهمی رادهی
ههستیاربوون
ن/ نیچه و/
ژیـــــنۆ 10-6-2009
سهردهمی ئاگاداربوونهوه: لهگهڵا
سهردهمی ههستیاربووندا دهڕوات. تا چ رادهیهك شۆپێنهاوێر به"ناخ"
(هیگڵا بۆ وره) پهیوهسته.
سهدهی ههڤدهههم لهمرۆڤ بهواتای كۆی دژبهرهكان كه ئێمه خۆمانین
ئازار دهچێژێت، به دوای دۆزینهوه، رێكخستن بۆ دۆزینهوهی مرۆڤه
لهحاڵێكدا كه سهدهی ههژدهههم بهدوای لهبیركردنی ئهو شتهیه كه
لهبارهی ناخی مرۆڤ ناسراوه تا بتوانێت ئهو لهشارو شوێنێكی پاكی خۆیدا
بهرهو لای خۆی رابكێشێت. شكێنراوهو ئاستێكی ئاسایی، ئینسانێك پڕ گڕوتین
لهبهرامبهر مرۆڤ.
سهدهی حهڤدهههم بهدوای سڕینهوهی شوێن پێی تاكه تا كارهكه تا
ئاستی ههل وهكو ژیان دهربخات. سهدهی ههژدهههم بهدوای بزواندنی
حهز بۆ نووسهر سود لهكار وهردهگرێت. سهدهی حهڤدهههم لههونهردا
بهدوای گهڕاندایه. هونهر پارچهیهكی كهلتووری سهدهی ههژدهههمه
لههونهر بۆ ناساندنی ئهو دهستهواژانهی لهگهڵ سروشتی كۆمهڵایهتیو
سیاسی سوود وهردهگرێت.
شوێنی پاك واته بواری رهوشتی، مرۆڤی ئامانجگهرا دروستكردنی خوا
لهسروشت، لهخۆباییو خۆنواندنی كردهوهكان، پهیڕهوی كردن لهرێكلام بۆ
ئامانجی كۆمهڵایهتی– شهقاوهییزم– دیاری سهدهی ههژدهههمه بۆ
ئێمه.
شێوازی سهدهی حهڤدهههم: بهرجهستهو وردو ئازاد.
تاكی بههێز، خۆی رازییه بهشێوهیهكی لایهنگرانهی سهرقاڵكهر
لهبهرامبهر خواوهنددا ههروهها ئهم شێوه ئازاردهره تازهی
نووسهرانو راگهیاندنهكان كهههموویان تهنها دژ بهتۆن. ئهم جۆره
كردهوانه جۆرێك پێوانه دابین دهكات. جێ بهجێكردن – ئهوه لهگهڵ
توێژهرانی پۆرت رۆیاڵدا پێوانه بكهن.
ئاڵفیری نمایشنامه نووسی ئیتاڵی سهلیقهی ههبوو بۆ شێوازێكی گهوره.
نهفرهت لهلاسایی كردنهوه، نهبوونی ههست بهرامبهر بهسروشت یهكێك
له تایبهتمهندییهكانی سهدهی حهڤدهههمه.
دژی رۆسۆ. بهداخهوه مرۆڤ ئیتر بهڕادهی پێویست شهڕانگێز نییه،
دژبهرهكانی رۆسۆ دهڵێن مرۆڤ ئاژهڵێكی راوكهره، بهداخهوه به
ههڵهدا چوون هۆی نهفرهتكراوی مرۆڤ گهندهڵی نییه وهكو رهوشتی
بوونو ناسك بوونیهتی.
رێك لهههمان چوارچێوهیدا كهرۆسۆ بهتوندو تیژییهكی زۆرهوه شهڕ
دهكات دهتوانین جۆرێك هێز بهرامبهر بهكارو داهاتی مرۆڤ بهدهست بێت (
ئهو كهسانهی كهسۆزی شكۆداریان هێشتا لهوانهدا بهدهست لێنهدراوهیی
ماوهتهوه: ویستو ئیرادهی پهیوهست بههێز، ویستو ئیرادهی پهیوهست
بهچێژ، ویستو گونجانی فهرماندهیی. مرۆڤی سهدهی ههژدهههم دهبێت
لهگهڵ مرۆڤی سهردهمی رێنسانسدا – ههروهها لهگهڵ مرۆڤی سهدهی
حهڤدهههمی فهرهنسادا – پێوانه بكرێت تابتوانرێت ئهو شتانهی كه
لهبهر دهستایه ههستی پێ بكرێت. رۆسۆ، هێمای نهفرهته لهخودو
خۆبینینی زۆره– ههر دوو هێماكهی پیشان دهدهن كهشوێنی ویستو ئیرادهی
بهدهست هاتوو بهتاڵه: رۆسۆ رهوشت دێنێته ئاراو لهپلهی مرۆڤێكی زۆر
رق لهدڵ هۆی لهناوچوونی خۆی لهنێوان چینه حاكمهكاندا پهیدا دهكات.
دژی رۆسۆ. بارودۆخی سروشت ترس هێنهره، مرۆڤ ئاژهڵێكی راوكهره،
شارستانییهتمان هێمای سهركهوتنی شكۆداره بهسهر ناخی ئاژهڵیدا:
ڤۆڵتهر بهم شێوهیه باس دهكات. ئاسان گرتنو زیرهكیو شادی ورهیی
شارستانییهت ههست پێ دهكات، لهبیركردنهوهی كورد تهنانهت بهشێوهی
پاكو نهبوونی ناسكی تهنانهت لهنێوان مورتازهكانو مهلاو قهشهكاندا
نهفرهتیان لێ دهكرد.
پهسندكردنی لۆمهی رهوشتی مرۆڤ بهڕواڵهت مێشكی رۆسۆی قهرهباڵخ
كردبوو، بهووشهی زااڵمانه دهكرێت ناخی زوڵم لێكراوان بخرێته ژێر
زوڵمهوه، سروشتی ئهو كهسانهی كهجیا لهوه بههۆی حوكمی محاربدا
بسووتێنو لهو كۆمهڵگایهدا ههڵبكهن. لهم رووهوه ویژدانیان
ئاگاداریان دهكاتهوه دژی تهحهمول نهكردنی شۆڕشهكان، وهها رزگاركهر
گهلێك زیاتر لهههموو شتێك بهدوای یهك شتدان: لێبوردنی زاراوهكانو
نواندنی شانازی ناخی باشتر بهرامبهر بهحزبی خۆت.
رۆسۆ: حكومهت لهسهر بنهمای ههست، سروشت بهواتای سهرچاوهی دادوهری،
مرۆڤ بهو رادهیهی كهنزیك سروشت دهبێتهوه خۆی كامڵ دهكات
(بهبۆچوونی ڤۆڵتهر، بهو رادهیهی كه لهسروشت دوور دهكهوێتهوه).
سهردهمه هاوشێوهكان بهرامبهر بهیهكێك تهمهنی سهركهوتنی مرۆڤه،
بۆ ئهوی تر ئهو سهردهمانهی كهنایهكسانی گهشه دهكات.
ڤۆلتهر هێشتا مرۆڤایهتی بهواتای چهمكی رێنسانس بوون دركی پێ نهكردووه
ههروهها لهچهمكی كهلتووری باش، بۆ ئامانج شهڕ دهكات، بۆ سهلیقهو
زانستو هونهرو پێشكهوتنو شارستانییهت.
شهڕ نزیكهی ساڵی 1760 ی زایینی دهستی پێكرد: هاوڵاتییهكی جنێڤی تهنها
لهو كاته بهدواوه، ڤۆڵتهری سهردهمی خۆی، فهیلهسوف نوێنهری
تهحهموڵ و ئاوس نهبوون ( رێك تا ئهو سهردهمه )، بهخیلیو نهفرهت
لهسهركهوتنی رۆسۆ، ئهو بهرهو بهرزاییهكان دهبات.
رهخنه لهههردوو روانگهكه بهگوێرهی بههای شارستانییهت. بهبۆچوونی
ڤۆڵتهر داهێنانی كۆمهڵایهتی جوانترین داهێنانه كه لهئارادایه: هیچ
ئامانجێك باشتر لهوه نییه لهمانهوهو كامڵ كردنی، رێك بهم
شێوهیهیه، رێز گرتن لهگرێبهسته كۆمهڵایهتییهكان، پاكی بهواتای
فهرمان وهرگرتن لهههندێك لهدهمارگیرییهكان كهپێویستهو
لهبهرژهوهندی كۆمهڵگهی میسیۆنهرهكانی كهلتووریدایه،
ئهریستۆكراتهكانو نوێنهره سهركهوتووهكانوچینی دهسهڵاتدارو بهها
دانانهكانیان، بهڵام رۆسۆ وهكو كهسێكی شهعبی مایهوه. ههروهها
لهئاستی مرۆڤێكی كهمدا كهشتی وا نهكراوه، نهفرهتی ئینكارگهرای
لهههموو ئهو شتانهی كهنهبوو.
ئهو شتهی كه لهرۆسۆی نهخۆشدا ههبوو زیاتر لهههموو شتێك ستایش
دهكراو لاسایی دهكرایهوه. لۆرد بایرۆن خزمی بوو ههروهها خۆی هاندهدا
بۆ پیشاندانی كردهوهی خراپ كهپاساوی دههێنایهوه، هێمای "ئاوژێركا"
درهنگ هات بۆ یارمهتیدانی ڤێنیز تا هاوسهنگی بكاتهوه ههروهها ئهو
شتهی كه لهئارامیو چاكیدا پێكهاتبوو زیاتر بوو.
رۆسۆ جیا لهرهسهنایهتیو رهگهزی بهرامبهر بهو شتهی ههیبوو
لهخۆباییه بهڵام كاتێك كه ئهم مهسهلهیه بهبیری دێتهوه خۆی
لهخۆی بێزار دهبێت.
رۆسۆ بێگومان لهبواری زهینییهوه شڵهژاوه، لهڤۆڵتهردا جۆرێك
تهندروستی نائاساییو شێتییهكی شاراوه. رقی نهخۆشهكانو حهز
بهكردهوهی خراپ، سهردهمی شێتیو نهفرهتی لهمرۆڤو بێ متمانه بوون.
بهرگری كردن لهنیعمهتهكانی خواوهند لهلایهن رۆسۆ دژی رهشبینی
ڤۆڵتهر: ئهو پێویستی بهخوا ههبوو تا بتوانێت نهفرهت لهكۆمهڵگاو
شارستانییهت بكات، دهبوایه ههموو شتێك خۆی لهخۆیدا باش ببێت، چونكه
داهێنهری خواوهنده، تهنها مرۆڤ مرۆڤهكانی بهرهو گهندهڵی بردووه.
مرۆڤی چاك وهكو مرۆڤی سروشتی خهیاڵی تهواو دهكات، بهڵام لهسهر
بنهمای بیروبۆچوونی داهێنانی خواوهندی پتهو دێته بهرچاو.
ههستگهرایی بهشێوهی رۆسۆ: ههستی پڕ گڕوتین ( سهقامگیری ههستی پڕ
گڕوتین، سروشتی بوون، شێتی، خۆبینینی نائاقڵانهی مرۆڤی لاواز، كردهوهی
خراپی گروپێك لهخهڵك بهواتای دادوهری ( ئێستا بۆ سهدهیهك دهڕوات
كه لهسهدهیهكدا مرۆڤی نهخۆش بۆته رێبهری خهڵكو پهسندكراو ).
|